Knippen

Het is even imposant als vervreemdend om bestuurders zo te horen praten. Zonder gêne knippen ze de werkelijkheid op in kleine stukjes, pikken er eentje uit, houden die tegen het licht en zeggen: dat valt toch reuze mee?

De Rode Fortuyn

Halsema is niet de enige lokale bestuurder die dit doet, maar omdat ze steeds de media opzoekt en zo pontificaal oreert, staat ze hier model voor wat ze ontkent: de gezagscrisis. Tegelijkertijd is daarmee haar rol in deze column uitgespeeld, want ze verkeert in groot gezelschap. We moeten naar Drenthe afreizen, naar een gemeente met nog geen 35000 inwoners, Tynaarlo, om een burgemeester te ontmoeten die openlijk zegt dat vuurwerk niet het probleem is, maar een symbool van de diepe gezagscrisis in ons land. Marcel Thijsen, vroeger lid van de PvdA, nu partijloos, ‘volksburgemeester’ en ‘de Rode Fortuyn’ genoemd vanwege zijn onconventionele standpunten en directe stijl.

Dikke onvoldoende

Hij is de enige. Er zijn wel eens burgemeesters die zich verontrust tonen over ‘wantrouwen naar de autoriteiten’ en over ‘erosie van het gezag’, maar dat klinkt eerder verwijtend dan analyserend, laat staan schuldbewust.

Niet anders is het in Den Haag, bij de politie, de rechterlijke macht, de Raad van State, de talloze uitvoeringsorganisaties van de overheid en die hele ring van belangenbehartigers en ‘experts’ die niet van de talkshowtafels zijn weg te slaan.

Nou goed, de Ombudsman breekt jaarlijks rond deze tijd de staf over het overheidsoptreden en al wordt hij steeds driester (dit jaar geeft hij de overheid ‘een dikke onvoldoende’), schouderophalend gaat het Gezag voort op de ingeslagen weg, hooguit klagend over zoveel onbegrip en ondankbaarheid van de burgers ‘om wie we het toch allemaal doen’.

Verloren legitimiteit

Je spreekt van een gezagscrisis is als gezagsverhoudingen in een samenleving hun legitimiteit verliezen, schreef filosoof Ad Verbrugge een paar jaar terug.

Burgers vertrouwen de autoriteiten niet meer, bestuurders, politici, ambtenaren en andere uitvoerenden, samengevat de overheid.

Ze verwijten hun de belangen van de burgers te negeren, met twee maten te meten en eigen doelen na te streven, althans in een eigen universum te leven. Het gaat daarbij niet om gezag in de specifieke betekenis van sanctionerend optreden bij onlusten, maar om overheidshandelen in het algemeen.

In een gezagscrisis ontzeggen burgers de overheid het recht om op te treden of nemen zulk optreden niet meer serieus. Resultaat is cynisme, opportunisme en gesjoemel. Hoe langer deze toestand duurt, des te dieper de gezagscrisis.

En daarvan is inmiddels sprake.

Opvoeden

Normale mensen beleven de werkelijkheid als één geheel en knippen die niet op in een kleine, hanteerbare stukjes zoals autoriteiten graag doen. In die werkelijkheid speelt de overheid een steeds dominantere rol. Je kan geen stap zetten zonder dat van hogerhand voorschriften zijn gesteld, beperkingen worden opgelegd, belastingen worden geheven, beloftes worden gedaan en verwachtingen worden gewekt.

Als je zoveel hooi op je vork neemt, moet je niet gek opkijken als je je vertilt, ook al word je gedreven door de nobelste bedoelingen. Laat staan als die bedoelingen minder verheven zijn omdat burgers ‘moeten worden opgevoed’ (zoals een wethouder me een keer voorhield). Als je daar maar lang genoeg mee doorgaat en alle kritiek van de hand wijst, creëer je als overheid zelf de gezagscrisis.

Overheidsgedaanten

De alom aanwezige overheid duikt op in een oneindige variatie van gedaanten, waarachter tal van instanties en ambtenaren schuilgaan.

Laten we er eens een paar identificeren.

De onverbiddelijke overheid

U vergist zich bij het invullen van een formulier of betaalt een belasting net te laat, jammer, boete!

De inhalige overheid

If you take a walk, I’ll tax your feet, zongen de Beatles in Taxman. Onze overheid is daar niet ver meer vandaan. Ze heft zelfs BTW over de belasting op ons energieverbruik.

De onbereikbare overheid

Ambtenaren hebben geen tijd voor u. U krijgt geen antwoord, hooguit legt een wanhopige receptioniste een ‘terugbelverzoek’ op een leeg bureau. Vraag maar na bij de Ombudsman.

De verslonzende overheid

De infrastructuur, van bruggen tot dijken, van het elektriciteitsnet tot de spoorwegen, is verwaarloosd en dat blijft voorlopig zo.

De onbetrouwbare overheid

Praat ’s met bezitters van zonnepanelen of met zogeheten PAS-melders, boeren die voor de uitbreiding van hun bedrijf geen vergunning nodig hadden.

De ongeïnteresseerde overheid

Miljarden steekt de overheid in het onderwijs, maar 1 op de 3 middelbare scholieren kan nauwelijks lezen, schrijven en rekenen en er verandert niets.

De demotiverende overheid

Je vraagt je af waarom iemand nog een winkel zou beginnen. Regels, regels en nul medewerking. Dat reclamebord moet van de stoep, mevrouw

De meedogenloze overheid

Inmiddels zijn er minstens 40.000 daklozen, officieel geregistreerd, maar het werkelijke aantal is waarschijnlijk het dubbele. Jammer dan.

De onbegrijpelijke overheid

Zelfs academici hebben al moeite om de missives van de overheid te begrijpen, maar stel dat je behoort tot die 2.5 miljoen laaggeletterden in ons land?

De wegkijkende overheid

Als je je ogen sluit, zie je geen scooterjongeren en ook niet hoe homo’s worden bedreigd.

De liegende overheid

Hij was niet de eerste, wel de opvallendste leugenaar, Rutte en hij heeft school gemaakt. Voorbeeld? De la van de Amsterdamse wethouder Groot Wassink.

De saboterende overheid

De Wet Open Overheid wordt door de overheid structureel overtreden.

De godgelijke overheid

Denken dat je de klimaatverandering kan tegenhouden.

De verwijzende overheid

Het moet van (naar wens) Brussel, de rechter, verdrag X of Y.

De absurdistische overheid

Water dat in Duitsland schoon is, bij de grens vervuild verklaren.

De anarchistische overheid

Toestaan dat ambtenaren tegen het beleid van hun eigen minister demonstreren.

De onrechtsstatelijke overheid

Rechters die in strijd met hun wettelijke rol beleid maken. En overheden die zich niet aan de regels houden die wel voor burgers en ondernemingen gelden.

De partijdige overheid

De Jodenjacht in Amsterdam omkatten tot een voetbalrel en het geweld van allochtoon gajes omschrijven als begrijpelijke emotie om Gaza.

De laffe overheid

Het beestje (ook wel de olifant in de kamer genaamd) niet noemen.

De knielende overheid

Letterlijk: agenten die ter moskee gaan en op de knieën gaan, want ‘verbinding’

De vergaderende overheid

Twee woorden: Vlaardingse pleegouders.

De romantiserende overheid

Meer wolven accepteren dan het vele malen grotere en vooral legere Zweden.

De domme overheid

Voor onrendabele en onbetrouwbare zonne- en windenergie kiezen omdat kernenergie ‘gevaarlijk’ is.

De wegjagende overheid

Bedrijven zijn inmiddels op de vlucht en er gaan er steeds meer.

De belerende overheid

Samengevat als: we moeten het beter uitleggen.

De angstige overheid

Geweld op straat tolereren en dat de-escaleren noemen

De goochelende overheid

Woningnood komt niet door te veel vraag, maar door te weinig nieuwe huizen. En er komen niet te veel migranten, maar er is te weinig opvang.

De lijstjes

Zo kunnen we doorgaan, eindeloos. Telkens is er de grote twijfel over de effectiviteit, de noodzaak en uiteindelijk dus de legitimiteit van het gezag. Burgers oordelen niet voor niets zo negatief over de overheid.

Gaat er dan niets goed, zult u wellicht roepen. We staan toch bovenaan in heel veel lijstjes? We behoren tot de gelukkigste, de rijkste en langstlevende mensen ter wereld. Is zo, maar het is een tegenargument van hetzelfde nietszeggende niveau als ‘de meeste Nederlanders hebben zich bij de jaarwisseling keurig gedragen’. Het is eerder omgekeerd: het is zo langzamerhand een godswonder dat Nederland in die lijstjes zo hoog staat met een overheid die zo faalt.

Gezag dat gezag heeft

De autoriteiten moeten de onvrede en hun eigen disfunctioneren onder ogen zien. Het gaat niet om – zoals politici bestuurders en ‘experts’ vaak suggereren – verwend gedrag van burgers die zich als consumenten gedragen en overvragen, maar om teleurgestelde en verontwaardigde mensen die zich verlaten en ingesloten voelen.

Die keren zich tegen het Gezag, juist omdat ze gezag willen, Gezag dat gezag heeft.

Veel ingewikkelder is het niet. Wanneer Gezag geen gezag meer heeft, is er een gezagscrisis.

Paul Verburgt