Wie dacht dat het woke-tijdperk wel zo’n beetje voorbij was, vergist zich. Het lijkt er meer op dat het heeft wortel geschoten en zich als klimop om onze cultuur heeft geslingerd om elke levenssap eruit te wringen. In elk geval bij onze autoriteiten en hun instituties. Hun zelfcensuur is zo ‘natuurlijk’ geworden dat je er bijna van schrikt als ze een keer niet met hypercorrecte meel in de mond praten.

Woke leeft. Woke is beleid en in allerlei hoeken en gaten van de overheid wordt gewerkt aan de verdere verbreiding van de leer. Dat gebeurt tamelijk sneaky, zonder veel tamtam. Je merkt er alleen wat van als bij toeval (of met opzet) een wokiaanse handleiding of instructie op straat komt te liggen. Zoals laatst gebeurde met de Taalgids van het ministerie van OC&W.

Programma

De Taalgids is een product van het vierjarige Programma tegen Racisme en Discriminatie (PDR) dat in 2022 door OCW is gelanceerd. Het hoort – dat u niet denkt dat ze bij de overheid maar wat aanklooien – bij de OCW-agenda tegen Discriminatie en Racisme wat weer onderdeel is van het Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme van – bent u er nog? – de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme.

Hoeveel geld OCW apart heeft gelegd voor deze activiteiten is nergens gepubliceerd, maar het getal van 50 miljoen euro circuleert wel. De Taalgids zou 40.000 euro hebben gekost, maar dat zullen wel alleen de out of pocket betalingen aan externe adviseurs zijn en niet de indirecte kosten van de vele uren van talloze ambtenaren.

Blijde boodschap

De Taalgids zou zijn gelekt, wat u na lezing van deze column vast het gevoel geeft dat niet alle medewerkers van OCW gek zijn geworden.

De Taalgids dateert van 2025. Het is een instructie voor de ongeveer 6500 ambtenaren die bij het ministerie en zijn uitvoerende diensten werken. Tegelijkertijd voel je aan alles dat de auteurs hopen dat de blijde boodschap in ‘het veld’ zal worden opgepikt. Hoopvol verwijzen ze naar de taalgids van het Landelijk Aktie Komitee Scholieren LAKS van 2024 en naar de handleidingen die een paar instellingen voor Hoger Onderwijs hebben gefabriceerd. Stel je voor: 500.000 medewerkers en 3.5 miljoen leerlingen en studenten, allemaal bekeerde zieltjes! Dat is de woke-hemel op aarde!

Taalniveau B1

Je moet er wel even voor gaan zitten, want de gids is 43 pagina’s dik. Ik denk dat weinig ambtenaren het stuk helemaal hebben uitgelezen. Het is saai, want voorspelbaar, super braaf en ingedeeld als een beleidsnota. Daar veranderen vrolijke kleurtjes en infantiele plaatjes niets aan.

We zijn dan wel op het departement van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, maar de Taalgids is geschreven in ‘eenvoudig Nederlands’. Taalniveau B1, dat elke ambtenaar aanbevolen wordt te gebruiken, naar elkaar en naar het werkveld.

Het is het racisme van de lage verwachtingen dat hoort bij betweters waartoe we de wokianen gerust mogen rekenen: geen moeilijke woorden, korte zinnen, langzaam praten en veel herhalen en wie weet dringt de juiste leer dan eindelijk eens in die botte koppen door.

BIJ1

Het document is anoniem, maar zouden de namen van het partijbestuur van BIJ1 eronder hebben gestaan, dan had ik geen moment met mijn ogen geknipperd. Het is intersectionalisme van het zuiverste water.

Het begint met de stelling: ‘Discriminatie en racisme zitten diepgeworteld in onze samenleving’ (noot: ‘zitten’ is ook in eenvoudig taalgebruik niet correct). Omdat het een Waarheid is, wordt afgezien van elke vorm van bewijsvoering. Hooguit valt die indirect uit ‘de adviezen en richtlijnen’ af te leiden en dan zijn we gelukkig weer thuis: de ‘witten’ hebben het gedaan.

Intersectionalisme

De narigheid is dat de geschiedenis niet in het voordeel van de mensheid pleit: aan iedereen kleeft wel een minder fraai trekje. Om te vermijden dat de witten toch niet van alles de schuld kan worden gegeven, is het intersectionalisme bedacht, de reddende engel voor de zondaar die de mens nu eenmaal is.

Iedereen is op de een of andere manier slachtoffer van de witten, want zij heersten als kolonialen, uitbuiters, kruisvaarders, ontdekkingsreizigers, uitvinders en god mag weten wat over de rest van de wereld die dat maar gelaten over zich heen moest laten gaan.

Zuiver op de graat

De Taalgids biedt een hilarische handleiding om zuiver op de graat te worden. Als een wijze opa (m/v/x) hurken de schrijvers bij ons neer om uit te leggen dat Gouden Eeuw echt niet meer kan, want in de – aanbevolen woord – 17^e eeuw was een kleine bovenlaag door uitbuiting rijk en de rest arm. Dat die sloebers wit waren en dus eigenlijk weer daders, althans achteraf bezien, komt vast bij de tweede druk van de Taalgids aan de orde.

Angstzweet

De ‘inclusieve woordenlijst’ is een pareltje van schijterigheid en schijnheiligheid. Het angstzweet spat in je gezicht. Blind, slaaf, laaggeletterd, gehandicapt, Eskimo, minderheid, Midden-Oosten, inburgeren, doventolk, ja zelfs zien, kijken en horen, alles kan iemand kwetsen.

De kwetskans is, mits de witten buiten beschouwing worden gelaten, 100%. Het leidt tot moeizame omschrijving als het beroemde ‘tot slaaf gemaakte’ (inmiddels de sleutel tot de flauwste woordspelingen zoals ‘tot minister gemaakte’). Of tot pseudo-exacte formuleringen als ‘overwegend Spaanstalig Amerika’ (= Latijns-Amerika). En tot onbegrijpelijke neologismen als basisgeletterd.

Je zult nog zien (pardon: ‘ervaren’ want niet iedereen kan zien) dat het B1-niveau veel te laag is om taaltechnisch zuiver door het leven te gaan.

Politieke voorkeur

Het is natuurlijk niet alleen maar semantisch gehobby, op tal van plekken kiest de Taalgids politiek partij. Een ‘minderheid’ in de samenleving wordt omgekat tot ‘gemarginaliseerde mensen’ alsof dat hetzelfde is. En ‘vluchtelingenstroom’ bestaat niet want we hebben alleen een opvangprobleem. Ook ‘illegale vluchtelingen’ wordt in de ban gedaan: of u voortaan consequent wil spreken van ‘mensen die op de vlucht zijn voor de gevaarlijke omstandigheden in hun land’.

Wegpoetsen

Intersectionalisme is hardvochtig en vergeeft de daders niet. Het zou ook niet helpen, want volgens BIJ1-goeroe Gloria Wekker zitten kolonialisme en uitbuiting bij de witten ingebakken en DNA kun je niks vergeven. Je kunt natuurlijk wel proberen hun cultuur en hun geschiedenis weg te poetsen. De Taalgids doet dat met verve.

Zo krijgen we een overzicht van alle ‘culturele feestdagen en betekenisvolle momenten’. Dat heeft natuurlijk niets meer met taal en alles met uw bekering te maken, maar een kniesoor (sorry, niet iedereen heeft oren) die daarop let.

Potpourri

Het overzicht is een feestelijke potpourri van traditionele en nieuwbakken feest- en herdenkingsdagen, gebaseerd op de – serieus – Inclusiviteitskalender van OCW. In de gauwigheid zag ik dat het carnaval ontbreekt, maar ook dat komt bij de volgende editie wel goed, mits carnavalsverengingen zich onthouden van stereotype taalgebruik en kwetsende praalwagens. En bier drinken, schat ik zo in.

Reisgids

Als in een reisgids worden de feestdagen besproken op een toon die rakelings scheert langs toeristentermen als pittoresk en folkloristisch, aangelengd met zelf opgelegd respect voor onbekende gebruiken.

De indeling van het feestdagenoverzicht is zo mogelijk nog opmerkelijker. Niet alfabetisch, niet naar rato van het aantal vierders van de dagen of in volgorde van de kalender, maar bewust willekeurig.

Hindoeïstische dagen openen de rij, dan de Boeddhistische, dan Keti Koti (met fonetische weergave), Islamitische dagen, commerciële dagen als Moederdag/Vaderdag (samengevat onder het huiverwoord Jij-dag) en ergens achteraan de Christelijke dagen.

Spreekt de titel van dit hoofdstuk in de Taalgids nog van feestdagen, een paar regels verder zijn het alleen maar dagen. Dat u het maar weet.

Twee adviezen

We kunnen het beste schouderophalend aan de Taalgids voorbijgaan. De ophef is allang weer geluwd en zeker met dit TikTok-kabinet staan ons nog veel opheffen te wachten.

Als die Taalgids ooit weer opduikt, zal dat net als deze keer wel buiten de minister omgaan. Lekken is tenslotte hip! Tegelijkertijd weet je het maar nooit. De minister van Onderwijs maakt niet direct de indruk een omvangrijke agenda te hebben en dan kan zo’n woke-puntje wel eens een aardige dagbesteding worden.

Daarom geven we de minister naast de tips die we hiervoor al hebben gegeven, graag twee adviezen.

Behalve het formele taalgebruik waar de Taalgids over gaat, is er nog de levende werkelijkheid van de spreektaal. Wat daarin aan racisme en discriminatie wordt gedebiteerd, doet alle door de gids veroordeelde woorden als ultrabeschaafd Nederlands herrijzen.

Kankerhoer, kankerhomo, kankerjood, kankertrut, kankermongool waarbij kanker naar behoefte kan worden vervangen door andere ziektes zoals tering, tyfus en aids. Verder slet, flikker, domme doos en – ook courant binnen het kabinet – bitch verdienen de aandacht. Ik beperk me zoals de minister wel begrijpt tot enkele voorbeelden.

Voor mij hoeft de minister in de volgende Taalgids geen vervangwoorden voor deze spreektaal op te nemen. Het is eerder een aanbeveling om de hele gids wegens irrelevantie te vergeten.

Het tweede advies voor de minister is om – als ze dan toch een volgende versie van de Taalgids wil uitbrengen – dat pas te doen als alle leerlingen in het voortgezet onderwijs dit kunnen lezen en begrijpen. Dat is nu een krappe 70%.

Succes!

Paul Verburgt